Jan Nepomucen Janowski.

Towarzystwo Demokratyczne polskie za這穎nem zosta這 we Francyi r. 1832. Akt za這瞠nia sporz康zony d. 18 marca 1832 r,, podpisa這 cz這nk闚 dwudziestu dw鏂h, wedle pochodzenia rodowego dziel帷ych si jak nast瘼uje: jeden ch這p, sze軼iu szlachty w徠pliwej, pi皻nastu karmazyn闚 - 鈔鏚 tych ostatnich trzy takie, jak dwaj bracia Ganowscy, dw鏂h 安i皻os豉wskich, Kromowski, Eupniewski. Podpis ch這pa, na pierwszem figuruj帷y miejscu, brzmi ze szlachecka:

Jan Nepomucen Janowski.

Janowski na 鈍iat przyszed r. 1803 w Konopiskach, wsi du瞠j, o mil ku granicy 郵御kiej od Cz瘰tochowy odleg貫j, przed r. 1831 do sk豉du d鏏r narodowych wchodz帷ej, po r. 1831 przez cara Miko豉ja I. za wiern carsk s逝瘺 podarowanej Polakowi, oficerowi od 瘸ndanneryi. Carowie wierno嗆 wzgl璠em siebie lepiej - raczej inaczej - ani瞠li Polska wynagradzaj. Patryotyzm polski intratnym nie jest. Dowodem Janowski.

Dziecinne Janowskiemu lata up造n窸y cz窷ci we wsi rodzinnej, cz窷ci na 奸您ku, w Gliwicach, gdzie do szk馧 publicznyrh chodzi pocz掖. W ci庵u dalszym uczy si w Krakowie i tam, po zdaniu 鈍ietnie egzaminu dojrza這軼i, wst徙i do uniwersytetu ; nast瘼nie uda si do Warszawy. W uniwersytecie warszawskim s逝cha prawa i ekonomii politycznej i otrzyma dwa z這te medale za rozprawy konkursowe na wydzia豉ch prawniczym i filozoficznym, oraz stopie naukowy magistra obojga praw. ζwy uniwersyteckie opu軼iwszy, urz璠owa kolejno w s康ownictwie i w skarbowo軼i w charakterze prawnika, pracuj帷 przytem w publicystyce i pe軟i帷 funkcy bibliotekarza w Towarzystwie Przyjaci馧 Nauk.

Dla uczonego tej miary, co Janowski, droga, na kt鏎 wszed, 鈍ietn wr騜y豉 przysz這嗆. Trzeba si by這 tylko "szanowa", tj. w "g逝pstwach" udzia逝 nie bra. On te udzia逝 w 瘸dnych nie bra spiskach, w 瘸dnych sprzysi篹eniach. 砰cie p璠zi regularne i spokojne poty, p鏦i pewnego wieczora jesiennego w uszy jego nie obi這 si z ulicy wo豉nie: "Do broni!... za wolno嗆!... za Polsk!..."

Na okrzyki te w tym ch這pie uczonym krew zagra豉. Na ulic wypad, do spiesz帷ego dok康 t逝mu si przy陰czy i dobieg do arsena逝. Z arsena逝 rozdawano bro. Docisn掖 si - dosta豉 mu si szpada. By豉 to szpada Henryka D帳rowskiego. Z ni w gar軼i przebiega ulice Warszawy, zwracaj帷 si w strony, z kt鏎ych dochodzi造 odg這sy rzadkich wystrza堯w. Szuka nieprzyjaciela, z kt鏎ym by si szpad zmierzy. Gdy dzie za鈍ita, dowiedzia si od ulicznik闚, 瞠:

Kostu kochany, troskami zn瘯any,
Uciek bez hnkn - a kuka!... a kuku.!..." *

Wojaczka nie jego by豉 rzecz. Na u篡tek powstania potrzebnymi byli 穎軟ierze nie tylko ze szpadami, ale i z pi鏎em w r瘯u. Do szeregu tych ostatnich zaci庵n掖 si Janowski z chwil, gdy po 豉cinie og這si "O procesie rzymskiem w Polsce" rozpraw zaszczycon recenzy Lelewela, zamieszczon w miesi璚zniku "Temida Polska". I w szeregu tym, po wybuchu powstania, pozosta, urz璠uj帷 w Komisyi rz康owej przychod闚 i skarbu, jako referent i bior帷 czynny w publicystyce rewolucyjnej (najprz鏚 w "Kurjerze Polskim", nast瘼nie w "Gazecie Polskiej", kt鏎ej redakcy naczeln obj掖) udzia. W "Gazecie Polskiej" zamie軼i projekt za這瞠nia towarzystwa uw豉szczenia w這軼ian i w niej瞠 drukowa artyku造, za kt鏎e spotyka造 go aresztowania i gro嬌y rozstrzelania. Uw豉szczenie w這軼ian, na co w czasie trwania wojny w r. 1831 zapatrywa si, jako na 鈔odek zainteresowania spraw powstania ludu, sta這 si nast瘼nie wytyczn jego wierze patryotycznych i przekona demokratycznych.

疾 tak by這, 鈍iadczy o tem najpierwsza na emigracyi Janowskiego czynno嗆. Emigracy zwa這 si w czasach owych wychod廠wo polskie we Francyi: by豉 to nazwa specyalna, techniczna niejako - nazwa, kt鏎ej w Rosyi na pi鄉ie i w mowie ustnej wyg豉szanie surowo by這 zakazanem. Janowski do grona tej emigracyi przyby pod koniec roku 1831; w roku nast瘼nym w miesi帷u styczniu, pod przybranem nazwiskiem w charakterze Alzatczyka (do stolicy Francyi wyj徠kowo jeno wpuszczano wychod嬈闚 polskich), zjawi si w Pary簑 i w po這wie marca w tym瞠 roku podpisa akt za這瞠nia Towarzystwa Dem. Polskiego, kt鏎ego cel, wyzwolenie Polski, opiera si na zadaniu: uwolnienia i uw豉szczenia w這軼ia雟twa. Cel polityczny 陰czy si 軼i郵e z zadaniem spo貫cznem, a cel i zadanie zlewa造 si w jedno nieroz陰czne w przekonaniu demokratycznem. Zadaniu i celowi temu tej demokracyi polskiej, kt鏎ej gwiazd przewodni by posuni皻y do fanatyzmu niemal patryotyzm, po鈍i璚i si Janowski dusz i cia貫m.Dla Polski 篡, Polsk oddecha, pragn帷, a瞠by ona za wz鏎 pa雟twom i narodom s逝篡豉. Warunek, pod kt鏎ym doskona這嗆 tak o郵epn望 mog豉, widzia nie w czem innem, jeno w demokracyi.

Tu miejsce o demokracyi tej, s逝膨cej obecnie za przedmiot dyskusyi - jak j poprzednio nazwa貫m - akademickiej, s堯wko rzec. Osobisto嗆 Janowskiego, s逝膨ca mi za model do sylwety niniejszej, w sam raz si ku temu nadaje.

By on fanatykiem patryotyzmu, jakote fanatykiem demokracyi: 鈍iadcz o tem liczne artyku造 pi鏎a jego w polskich i francuskich dziennikach zamieszczane, oraz broszury i t逝maczenia na polskie z j瞛yk闚 obcych. *

W fanatyzmie patryotycznym r闚nych sobie mia du穎 - mn鏀two. W emigracyi z roku 1831 z trudno軼i znalaz豚y si osobnik, kt鏎yby za ojczyzn, "za byt jej i chwa喚", na stosie z ochot spali si nie da.

W fanatyzmie demokratycznym znajdowali si mu r闚ni; przewy窺zaj帷y go atoli chybaby si odszuka nie da. By on w Demokracyi skrajnym - nieprzejednanym... i takim pozosta do 鄉ierci.

Na czem skrajno嗆, na czem nieprzejednano嗆 jego polega豉?

Na wst瘼ie do sylwety niniejszej zaznaczy貫m, 瞠 Janowski akt za這瞠nia Tstwa D. P. podpisa wesp馧 z sze軼ioma zapewne mieszczanami (o pochochodzenie mieszcza雟kie pos康za mo積a Rettla, Kraitsira, Slepikowskiego) i z pi皻nastu szlachcicami.

Na innym, wa積iejszym, bo zasady stawiaj帷ym, akcie, na Manife軼ie Tstwa D. P., opublikowanym w roku 1838, podpisali si cz這nkowie 鈍ie穎 uchwalonego pod nazw Centralizacyi zarz康u towarzystwa w liczbie o鄉iu (powinno by這 by dziewi璚iu). 字鏚 podpis闚 tych stosunkowo powi瘯szy豉 si ilo嗆 mieszczan - ch這p pozosta zawsze sam i podpis sw鎩 nakre郵i na ostatku. Towarzystwo Demokratyczne liczy這 w闚czas cz這nk闚 1.135. By豉 to mniej wi璚ej jedna pi徠a wychod廠wa politycznego, kt鏎e wyemigrowa這 w r. 1831 i przedstawia這 wszystkie stany i wszystkie klasy spo貫cze雟twa polskiego w stosunkn takim, w jakim na gruncie, w Polsce, stany owe i klasy pozostawa造 do o鈍iaty. Lud rolny, na gruncie najliczniejszy, ogarnia豉 ciemnota i na emigracyi, klasy tej przedstawicieli znajdowa這 si ma這; wi璚ej stosunkowo by這 nieszlachty tj. tej klasy, kt鏎ej p騧niej miano "inteligencyi" nadanem zosta這, a do kt鏎ej, obok urz璠nik闚 i oficyalist闚 prywatnych, wchodzili mieszczanie i pewien drobny procent 篡d闚; najliczniej przedstawia豉 si szlachta. Ze szlachty wy陰cznie prawie sk豉da這 si najliczniejsze, umiarkowane stronnictwo, Zjednoczenie. Wyl帷znie szlachta otacza豉 patryarch arystokracyi polskiej, ksi璚ia Czartoryskiego. Na pi耩 tysi璚y g堯w w emigracyi nie by這 jej chyba mniej ni cztery tysi帷e. W Tstwie Demokr., bior帷 proporcy wedle za這篡cieli i corocznych sk豉d闚 Centralizacyi, wypada, 瞠 szlachcice, po przy陰czeniu si zw豉szcza w r. 1846 Zjednoczenia, stanowili cz這nk闚 3 najmniej.

Janowskiego to nie zra瘸這. Towarzystwo D. P. r騜ni dla rozmaitych opuszczali powod闚: Adam Gurowski dla panslawizmu * , Leonard Rettel dla towianizmu, Micha Czajkowski dla kozactwa, Boles豉w Gurowski dla infantki hiszpa雟kiej, inni dla innych nie znanych powod闚. Janowski powinien by je opu軼i wraz z Zenonem 安i皻os豉wskim dla gminy Huma lub Grudzi康z, wyznaj帷ych skrajny, w po陰czeniu z katolicyzmem, socyalizm i uznaj帷ych rze huma雟k za zas逝穎n niebios kar. Nie uczyni tego. Nie zachwyca si za niewyzwolenie ludu Konstytucy 3-go Maja, co jego skrajno嗆 demokratyczn pot璕owa這, ale pot璕owa這 wedle Manifestu Towarzystwa D. P., kt鏎emu si nigdy na jot nie sprzeniewierzy.

Znamiennem to jest ze wzgl璠u na to, 瞠 ta demokracya stara, obecnie lekcewa穎na troch, cechuje pi瘯nem ludowem, nadaj帷 jej ,,eo ipso" znaczenie narodowe i rozleglejsze od tego, jakie jej przyznaje nowoczesna krytyka dorywcza.

Co do narodowo軼i demokracyi, to - rozpatruj帷 j z punktu og鏊nego - 瘸den w豉軼iwie nar鏚 do wynalazku jej przyznawa si nie mo瞠. Datuje ona od czas闚 niezawodnie przedhistorycznych, towarzysz帷 kszta速owaniu si spo貫cze雟tw ludzkich. Narodow staje si, dzi瘯i przystosowywaniu. Spo貫cze雟twa kszta速owa造 si wedle jednej i tej samej mod造, dlatego w przystosowywaniach demokracyi zachodz podobie雟twa og鏊ne i r騜nice szczeg馧owe: podobie雟twa, podsuwaj帷e jednym pos康zania jej o na郵adownictwo, r騜nice, upowa積iaj帷e drugich do przyznawania jej oryginalno軼i narodowej.

A do pewnej, w znacznej nawet cz窷ci, oryginalno軼i ma ona w Polsce prawa nie ma這. Sk康, je瞠li nie z tkwi帷ej w duchu narodu idei demokratycznej, wzi窸o si gminow豉dztwo szlacheckie? Co j w S這wia雟zczy幡ie wschodniej, zachodniej i po逝dniowej st逝mi這, je瞠li nic napastnicze w VII, VIII, IX i X wiekach podboje i zabory?... Nie uleg豉 im sama jeno Polska; za to na drodze obronnej ukszta速owa si w niej stan rycerski, kt鏎y gminow豉dztwo zamkn掖 w sobie i ulegaj帷 wzorom o軼iennym, odgrodzi si prerogatywami od ludu rolnego. Zaznacza to Manifest Towarzystwa D., nie wspominaj帷 jednak o ci庵這軼i istnienia w 這nie - raczej w sumieniu - spo貫cze雟twa polskiego idei demokratycznej, przejawiaj帷ej si: w panowaniu Kazimierza W., przezwanego kr鏊em ch這p闚, w 郵ubach Jana Kazimierza, w g這sach uczonych i kaznodziei (Frycz-Modrzewski, Piotr Skarga), w przyk豉dach mo積ych (Jan Tarnowski, hetman w. k.). Po p馧tora wiekowem - dzi瘯i skoszlawionemu wychowaniu, kt鏎emu w Polsce podleg "nar鏚 polityczny" (szlachta) - obezw豉dnieniu umys這wem, przy pierwszem z niemocy tej otrz御aniu si, idea demokratyczna od篡豉. W w. XVIII du穎 ju nazwisk, obok Andrzeja Zamojskiego, Stanis豉wa Ma豉chowskiego, J霩efa Wybickiego, Staszyca, Ko陶徠aja, pojawia si na polu zabieg闚 o sprawiedliwo嗆 spo貫czn. Dzia豉czy coraz to przybywa. Sprawa ta wchodzi na aren parlamentarn i zajmuje powa積e w publicystyce stanowisko. W r. 1831 J. N. Janowski, najprz鏚 sekretarz, nast瘼nie wiceprezes, pod prezydentur Lelewela, Towarzystwa Patryotycznego, redaktor "Gazety Polskiej", by autorem, wesp馧 ze wsp馧pracownikami "Gazety", projektu za這瞠nia Towarzystwa uw豉szczenia w這軼ian, kt鏎ych spraw w pi鄉ie swojem stawia i broni, celem "zainteresowania ludu wiejskiego w wojnie o niepodleg這嗆".

Cel ten, zaznaczony na emigracyi r. 1832 przez J. N. Janowskiego, z jego udzia貫m opracowany i og這szony r. 1836, wytkni皻ym jest kilkakrotnie w owocu opracowania tego, w dziele pami皻nem: w Manife軼ie Tow. D. P.

W jednym ust瘼ie Manifest wskazuj帷, 瞠 usi這wania dotychczasowe odzyskania niepodleg這軼i 鈍iadcz z jednej strony (ze strony szlacheckiej)o niemocy, z drugiej (w這軼ia雟kiej) "dowodz niewygas貫go w masach uczucia swob鏚 i gotowo軼i do walki w miar czynionych im obietnic i nadziei".

W innym ust瘼ie t逝maczy Manifest, 瞠 gdyby po wybuchu powstania listopadowego, zosta przez "powszechne socyalne usamow豉dnienie" zasilony pierwotny entuzyastyczny ruch ludowy, nieuchronnym onego nast瘼stwem by這by: "zapalenie prawdziwie narodowej wojny, niew徠pliwe zwyci瘰two ojczystej sprawy".

Dalej, po wymotywowaniu zasadniczego znaczenia kastowej og鏊noludzko軼iowej, formu造 demokratycznej: "Wolno嗆, r闚no嗆, braterstwo", Manifest konkluduje:

"Tak pojmujemy zasady, do kt鏎ych urzeczywistnienia d捫y dzi ludzko嗆. Na nich opieramy przysz貫 odrodzenie spo貫czno軼i polskiej, w ich duchu nad odzyskaniem niepodleg貫go jej bytu pracujemy.

"Polska wi璚 niepodleg豉 i Polska demokratyczna : oto cel stowarzyszenia naszego".

Z powy窺zego, kontrasygnowanego przez ch這pa rozumnego streszczenia wyznania wiary politycznej demokracyi emigracyjnej z r. 1831 wynika przedewszystkiem, 瞠 wyznanie to przenika豉, 瞠 je cechowa豉 i 瞠 mu, niby gwiazda przewodnia przy鈍ieca豉, przewodniczy豉 Ojczyzna - wolna i niepodleg豉 Polska w granicach przedrozbiorowych z r. 1772. Bo i o tem Manifest nie zapomina.

Owa przeto demokracya narodowa stara nie zapomnia豉 o tem, o czem nie zapomina, stanowi帷a pod這瞠 zasadnicze Ligi Nar. demokracya narodowa nowa: o pa雟twowo軼i polskiej.

We wzgl璠zie tym pomi璠zy demokracya nasz z lat trzydziestych wieku XIX a demokracya z ko鎍a tego wieku i pocz徠ku XX nie zachodzi r騜nica 瘸dna. I ta narodowa i tamta narodowa, a ta nie od dzi, ani od wczora - narodowa w tej mierze, w jakiej narodowemi s demokrat francuskii, niemiecka, w這ska, szwajcarska, ameryka雟ka i inne.O r騜nicach zasadniczych, o na郵adownictwie mowy by nie mo瞠.

R騜nic nie masz r闚nie we wstr皻ach do przygodnych podporz康kowywa demokracyi (ugodowo嗆, tr鎩lojalizm, przymierza pseudouportunistyczne), oraz do najmocniej antinarodowej i srodze w odniesieniu do sprawy polskiej wyst瘼nej walki klas.

Walki klas demokracya stara nie przypuszcza豉 nawet, jak niekt鏎e kodeksy karne w staro篡tno軼i nie przypuszcza造 zbrodni ojcob鎩stwa.

R騜nice?... - r騜nice zachodzi造 - jedna zw豉szcza du瘸, tkwi帷a w przekonaniu o "gotowo軼i mas ludowych do walki (o niepodleg這嗆 ojczyzny) w miar czynionych im obietnic i nadziei".

By w tem ogromy, kolosalny demokracyi starej b陰d przekonaniowy - b陰d polegaj帷y na nieznajomo軼i psychologii mas ciemnych i na tej pewno軼i, 瞠 w razie ostatecznym 鈔odka uwolnienia i uw豉szczenia w這軼ia雟twa nie chwyci si rz康 zaborczy. Masy ciemne nie s do wierzenia stronie s豉bszej pochopne, podejrzewaj帷 w obietnicach jej podst瘼. Rz康y za nie skrupulizuj w przysposabianiu na dalsz met i wywo造waniu wedle potrzeby walk czy to narodowo軼iowych, czy religijnych, czy klasowych, jak wypadnie - jak si to praktykuje w pozostaj帷ych pod ich kierownictwem i dozorem szko豉ch ludowych, w uzale積ionych od nich ko軼io豉ch, w momentach wymagaj帷ych akcyi dora幡ej pod postaci str騜owania, szpiegowania, nie wykluczaj帷 rzezi (huma雟ka, tarnowska, so這wijowiecka i inne). Obecnie w przysposabianiu walki klas rywalizuje rz康 moskiewski z organizacy socyalistyezn, kt鏎a mo瞠 by pewn, i瘺y w razie, gdyby caratowi strajki i zamachy na seryo zagrozi造, uzyska豉by zaspokojenie domaga si swoich, jak demokracya uzyska豉 wyzwolenie i uw豉szczenie ludu, ale by nie uzyska豉 wyzwolenia dla Polski.

Demokracya emigracyi z r. 1831 - demokracya Jana Nepomucena Janowskiego (pod jego sylweta uwa瘸貫m za w豉軼iwe podsun望, jako t這 do niej, tre軼iwy pogl康 na demokracy, w kt鏎ej on by postaci jedn z najwybitniejszych)-grubo b陰dzi豉, licz帷 na lud nieu鈍iadomiony. Przeliczy豉 si - i demokracyi "w kajdanach urodzonej, w niewoli zros貫j", a rzetelnie patryotycznej, polskiej, narodowej, pozostawi豉 w spadku po sobie przekaz b喚du tego naprawienia.

Czy Janowski na b喚dzie si pozna? Przypuszcza mo積a, 瞠 si pozna. Mam na to dowody.

Osobi軼ie zszed貫m si z nim w r. 1858 i, jak si zdaje, uzyska貫m od razu wzgl璠y jego, kt鏎e si przedewszystkiem w ten przejawi造 spos鏏, 瞠 na rok, czy na lat dwa przed pi耩dziesi徠 Tow. D. P. rocznic zaproponowa mi, abym, dla uczczenia rocznicy tej, history Towarzystwa napisa. Brak materya堯w, czasu i inne okoliczno軼i nie pozwoli造 mi zado嗆 篡czeniu za這篡ciela Tstwa D. uczyni. Nast瘼nie, w r. 1882, w jednej przezemnie napisanych broszurek wyrazi貫m si, 瞠 "jeden promie 鈍iat豉 do ludu wprowadzony wart dla nas walnej bitwy wygranej": za wyra瞠nie to, wog鏊e ea ow broszur, w li軼ie gor帷e przysta mi uznanie. Dow鏚 tre軼i zaczerpn z listu, jaki wystosowa do mnie na nied逝go przed 鄉ierci swoj, zasz陰 5 lutego 1888 r. - list, og這szony w "W. P. S這wie", nosi dat 14 grudnia 1887. Pochop do napisania listu tego da這 mu do wiadomo軼i jego dochodz帷e nawo造wanie do zgody, jedno軼i, solidarno軼i. "Pochodzi to mo瞠 - s這wa listu - z przewidywania, 瞠 dwaj, a mo瞠 i wszyscy trzej nasi ujarzmiciele na ziemi naszej mog si wkr鏒ce rozpiera z sob i 瞠 to mo瞠 nam da pow鏚 jakiej akcyi. Mo瞠 to tak瞠 pochodzi z lepszego zrozumienia obowi您k闚 wzgl璠em kraju, za kt鏎y si z or篹em w r瘯u walczy這 i gotowym by這 篡cie po這篡, 瞠 zatem potrzeba mu pozosta wiernym "usque ad finem." B康 jak b康 faktem jest, 瞠 zt康 i zow康 podnosz si g這sy do og鏊nego skupienia si w tych lub podobnych s這wach: Zgoda, jedno嗆, solidarno嗆! Pocieszaj帷y to objaw, bo ka盥y tak si odzywaj帷y ma niew徠pliwie na my郵i losy naszej ukochanej a nieszcz窷liwej ojczyzny - Polski". Autor wyj徠ku tego nie odzywa豚y si tak przed laty, kiedy polemizowa z arystokracy za upieranie si przy utrzymywaniu "stosunku patryarchalnego" pomi璠zy szlacht a ludem rolnym i liczenia nie na nar鏚 w豉sny, lecz na dyplomacy we wzgl璠zie sprawy polskiej, kiedy karci zawzi璚ie czartoryszczyzn za cz窷ci niedo喚積e, cz窷ci wyst瘼ne kierownictwo polityczncmi i wojennemi sprawami polskiemi w czasach wojny r. 1831. Do鈍iadczenie i rozmy郵iinie wskaza造 mu, 瞠 i on b陰dzi, na lud ciemny licz帷.

Widywa貫m go rzadko, ale鄉y korespondowali ze sob. Odwiedzi貫m go raz w Juvisy, w zak豉dzie dla weteran闚 polskich. Utraktowa mnie 郾iadaniem w gargocie miejscowej. Przy 郾iadaniu, s逝chaj帷 zda i opowiada jego, przypatrywa貫m si mu. Kalek z przypadku zostawszy, na kulach chodzi; rysy oblicza regularne wygl康a造 niby z pod topora i, w po陰czeniu z obchodzeniem si rubasznem, 鈍iadczy造 o pochodzeniu w這逵ia雟kiem. W obcowaniu towarzyskiem umia by zajmuj帷ym i weso造m.

Do osobisto軼i jego odnosi si fakt jeden, tycz帷y si sympatyi francuskiej, je瞠li nie dla sprawy polskiej, to dla wspomnie przesz這軼i minionej. Dzia這 si na pogrzebie Wiktora Hugo. Gdy zw這ki wielkiego poety do Panteonu wniesiono, przed Panteonem uszykowa si pu趾 dragon闚 i mimo szereg闚 jazdy przeci庵a造 jedne za drugiemi, sk豉daj帷 niesionemi na ich czele sztandarami ho責 nieboszczykowi, korporacye rozliczne. Z kolei nadesz豉 garstka ludzi, poprzedzona przez sztandar, za kt鏎ym toczy si w霩ek r璚zny, a w w霩ku siedzia kaleka. Za pojawieniem si kaleki pod sztandarem, pu趾ownik salutowa, 穎軟ierze w szeregach bro sprezentowali. Nikomu czci takiej nie okazano. Kalek by J. N. Janowski, sztandarem - sztandar polski.


* Piosenka uliczna, skomponowana po ucieczce w. ks. Konstantego Paw這wicza. Strofy pierwsza i druga: "Kostu kochany, troskami zn瘯any - daj folg k這potom, rom tom tom!... rom tom tom!... rom tom tom tom, rom tom tom tom!... Po bruku burcza貫, marsowo patrza貫 - uciek貫 bez huku, a kuku!... kuku!... a kukuku, a kukuku!..." itd.

* Dla przysz貫go emigracyi polskiej historyka potrzebn jest wiadomo嗆, 瞠 Biblioteka Uniwersytetu Jagiello雟kiego posiada, otrzymane w darze od J. N. Janowskiego, r瘯opisy i oko這 1500 ksi捫ek i broszur, oraz dzienniki, wydawane w emigracyi blisko lat pi耩dziesi徠. 毒鏚豉 do historyi emigracyi znajduj si tak瞠: w Bibl. polskiej w Pary簑 (Quai d'Orlean), w Kurniku (Pozna雟kie) i w du瞠j ilo軼i w Rapperswilu (Szwajcarya).

* Adam Gurowski poda si do amnestyi i uzyska i od rz康u rosyjskiego; musia jednak z Rosyi ucieka, w jego bowiem opiniach panslawistycznych rz康 Miko豉ja I widzia niebezpiecze雟two dla siebie. Umar w Ameryce, odepchni皻y przez Moskw i przez Polak闚, w oczach kt鏎ych uchodzi za zdrajc sprawy narodowej. Dziwne, 瞠 "Kraj" petersburski nie rehabilitowa go jeszcze.


SYLWETY EMIGRACYJNE